İlahi bir cezbe hâlinde, kendi ifadeleri ile “her şeyde Hakk’ın tecellîsini” gören dervişler giyimlerinden oturmalarına, konuşmalarından selamlaşmalarına kadar her fiillerine, hissettikleri bu derûnî havayı sindirmişlerdir. Dervişâne bir ifadeyle “dervişlerin her hâllerinden Allah kokusu gelir.” Tasavvuf kültürünün içsel anlayışının sosyolojik yansımaları, onu sadece inanca dair ve felsefi anlamda değil kültürel anlamda da müstesna bir yerde konumlandırmıştır.

Modernizm çağı olarak nitelendirilen yeni yüzyılda din anlayışımız büyük değişimlere uğradı. Din her şeyin materyalist algılara dönüştüğü bu çağda toplumdaki bazı kesimler için salt sosyal olgu şekline dönüştü. Bu yüzyılın insanları dinin inanç ve iman olarak nitelendirilen batınî kısmı kaybettiler. Toplumlar inanarak, sorgulayarak ya da inceleyerek değil, alışkanlıkları ile inanmaya ve yaşamaya başladılar. Aslında bu materyalist felsefeyi de kökünden yıkmakta.